Thursday, May 29, 2014

ДЭЛХИЙН НҮҮДЛИЙН ШУВУУДЫН ӨДӨР 2014

Шувуудын нүүдлийн замууд: Нүүдлийн шувууд ба аялал жуулчлал

Дэлхий нүүдлийн шувуудын өдөр (ДНШӨ)-ийг 2006 оноос эхлэн жил бүрийн 5-р сарын 2 дахь долоо хоногийн амралтын өдрүүдэд тэмдэглэн өнгөрүүлсээр ирсэн бөгөөд энэ өдөр нь нүүдлийн шувууд болон тэдгээрийн амьдрах орчныг хамгаалахад олон нийтийн мэдлэг, экологийн боловсролыг дээшлүүлэх, тэднийг шувуудаар дамжуулан байгаль орчноо хайрлан хамгаалахад татан оролцуулах зорилготой юм.
ДНШӨ нь жил бүр тодорхой уриан дор дэлхийн олон улс оронд зохион байгуулагддаг бөгөөд энэ жил “Шувуудын нүүдлийн замууд: Нүүдлийн шувууд ба аялал жуулчлал” гэсэн уриатайгаар зохион байгуулагдлаа. Монгол орны нутаг дэвсгэрээр шувуудын нүүдлийн гурван гол зам дайрдаг ба жил бүр гадаадын шувуу ажиглах, тэдгээрийн гэрэл зургийг авах сонирхолтой олон жуулчид Монгол оронд зөвхөн ажиглаж боломжтой шувуудыг харахаар ирдэг.
Дэлхийн нүүдлийн шувуудын өдрийг тэмдэглэсэн газруудын байршил
Оюу Толгой ХХК, Зэрлэг амьтан судлах хамгаалах төв, Монголын шувуу ажиглагчдын клуб зэрэг байгууллагууд жил бүр ДНШӨ-ийг зохион байгуулан тэмдэглэж ирсэн бөгөөд энэ жилийн өдөрлөгийг 5-р сарын 17-нд Өмнөговь аймгийн Даланзадгад хотод ерөнхий боловсролын сургуулийн сурагчид, иргэдтэй хамт тэмдэглэж өнгөрүүллээ. Өдөрлөгийг Оюу толгой ХХК, Монголын зэрлэг амьтан судлах хамгаалах төв, Монголын шувуу ажиглагчдын клуб, Өмнөговь аймгийн “Гайхамшиг говь” аялал жуулчлалын холбоо, Өмнөгоь аймгийн Байгаль орчны алба, Байгальд эвсэг багачуудын холбоо байгууллагууд хамтран зохион байгуулж оролцсон.
ДНШӨ-ийн үйл ажиллагаа нүүдлийн шувууд болон шувуудыг хэрхэн ажиглах, таниж мэдэх талаарх танхимын сургалт, Өмнөговь аймгийн нутаг дэвсгэрт суурин амьдардаг, зундаа нүүдэллэн ирж өндөглөн зусдаг болон нүүдлийн үедээ дамжин өнгөрдөг зарим ховор шувуудын гэрэл зургийн үзэсгэлэн, нүүдлийн шувуудыг ажиглах гэсэн хэсгүүдээс бүрдсэн. Өдөрлөгт Даланзадгад хотын ерөнхий боловсролын I, II, III, IV сургуулийн байгаль хамгаалах клубын сурагчид, багш нар, сонирхсон иргэд оролцсон юм.
ДНШӨ-ийн үйл ажиллаагааны эхний хэсэг Өмнөговь аймгийн Галакси кино театрын танхимд болсон ба “Гайхамшигт Говь” аялал жуулчлалын холбооны тэргүүн, шувуу сонирхогч, гэрэл зурагчин Х. Түмэндэлгэр үг хэлэн өдөрлөгийг эхлүүлээд “Шувууд ба эко амьдрал” сэдвээр илтгэл танилцуулсан.
Үүний дараа Монголын зэрлэг амьтан судлах хамгалах төвийн шувуу судлаач П. Ганхуяг “Шувуу ажиглах хобби ба байгаль хамгаалал” гэсэн сэдвээр оролцогчдод мөн илтгэл танилцуулсан.
Танхимын сургалтын дараа “Гайхамшигт говь” аялал жуулчлалын холбооны тэргүүн Х. Түмэндэлгэр, Оюу толгой ХХК-ний байгаль орчны хэлтэсийн зэрлэг амьтны судалгааны ахлах ажилтан Ц. Пүрэвсүрэн нарын Өмнөговийн шувууд гэрэл зургийн үзэсгэлэн болж өнгөрсөн.
Үзэсгэлэнгийн үеэр Ц. Пүрэвсүрэнгийн “Ханбогдын шувууд” номыг нийт оролцогчдод дурсгаж, мөн хүүхдүүдийн дунд “хэн олон шувуу мэдэх вэ?” тэмцээн зохион явуулж ялагчаар III сургуулийн 10А ангийн сурагч Г. Цэнгүн, 7А ангийн сурагч Түмэнцогт нар шалгарч шувуу сонирхогч, гэрэл зурагчин Л. Жаргалсайханы “Миний шувууны гэрэл зургийн цомог 2012-2013” фото альбом, Монголын зэрлэг амьтан судлах хамгаалах төвөөс гаргасан “Монгол дахь шувуудад чухал газруудын лавлах”, “Миний нутаг” зэрлэг амьтдын зурмал зурагтай номуудаар шагнагдсан.
Өдөрлөгийн үеэр Монголын шувуу ажиглагчдын клубын Өмнөговь аймаг дахь салбар клуб байгуулагдаж, багш сурагчидын бүрэлдэхүүнтэй байгаль хамгааллын шинэхэн клуб бий боллоо. Өмнөговь аймгийн Шувуу ажиглагчдын клубын хамт олонд амжилт хүсье!  
Өдөрлөгийн сүүлийн хэсэг Даланзадгад хотын өмнө байрлах Далангийн цөөрөмд энэ нутгаар дайран өнгөрч буй нүүллийн шувуудыг ажиглах байлаа. Ажиглалт эхлэхийн өмнө шувуудыг хоёр нүдний болон яндан дуран хэрхэн ашиглаж ажиглах талаар заавар, зөвлөмжийг оролцогчдод танилцуулсан.
Ингээд хүүхдүүд цөөрөм дээрх нүүдлийн шувуудыг ажигласан ба энэ үеэр Халбаган хушуут, хондон ангир, улаанхөлт хөгчүү, шартүрүүр цэгцгий, өвөгт тогоруу зэрэг олон нүүдлийн шувуудыг ажиглагдав. 

Friday, May 23, 2014

Гурван сайхан уул очмоор шувуу ажигласан аяллын тэмдэглэл (5 сарын 17-18 өдрүүд)

П.Ганхуяг, Ц.Пүрэвсүрэн, Б.Баатархүү, Х.Түмэндэлгэр
Монголын шувуу ажиглагчдын клуб
mongolbirdclub@yahoo.com
Зүүнгар талаас: Б.Баатархүү, Х.Түмэндэлгэр, П.Ганхуяг, Ц.Пүрэвсүрэн

Бид Өмнөговийн Говь Гурван Сайханы байгалийн цогцолборт газар руу шувуу ажиглахаар Ханбогд сумаас 2014 оны 5 сарын 17-ны өдөр хөдлөсөн. Ханбогдоос хөдөлж Таван толгойгоос Гашуун сухайт явдаг нүүрс тээврийн засмал замд нийлж Цогтцэций сумын чиглэлд 70 орчим км яваад Коксны үйлдвэр өнгөрөөд замаасаа Даланзадгад руу салсан. Шороон замд ороод Даланзадгад хүртэл дийлэнх газрын ургамлын бүрхэц сийрэг, талархаг газар байсан бөгөөд Зэвэн хиазат Charadrius leschenaultiболон Дорнын хиазатыг Charadrius veredus харахад тохиромжтой амьдрах орчин байв. Харамсалтай нь бид замдаа тэднийг олж харсангүй.
Балгасын улаан нуур, зургийг П.Ганхуяг
Бидний эхний шувуу ажиглах цэг маань Даланзадгад хотоос зүүн өмнө зүгт 30км орчимд байрлах Балгасын улаан нуур байв. Баруун хэсгээрээ таримал ургамлын талбайтай энэ нууранд 5 сарын эхээр зарим шувуу ажиглагч нөхөд маань Борцгор хотон Pelecanus crispus-ийг нүүдлийн үед нь харж, гэрэл зургийг нь авсан байсан.
Биднийг ирэхэд үүлэрхэг, мөн салхитай байсан нь шувуудын зураг авахад тохиромжгүй байлаа.
Цөлийн чогчиго Oenanthe deserti, зургийг Б.Баатархүү
Нуурын эргээр шартүрүүт цэгцгий Motacilla citreola, теминский элсэг Calidris temminckii болон эгэл хайргын хөгчүү Actitis hypoleucos олноор хооллож байв. Нуурын хойд хэсэгт 60 орчим тооны хүрэнтолгойт цахлай Larus ridibundus мөн 3 халбаган хушуут Platalea leucorodia, хос бор нугас Anas strepera, 5 халбага нугас Anas clypeata, хос зээрд нугас Anas penelope, 4 зэрлэг нугас Anas platyrhynchos, 6 Үхэр хөгчүү Tringa nebularia, 20 орчим алаг ээтэн Recurvirostra avosetta, эгэл хилэнжигүүр Himantopus himantopus, 10 гаруй эгэл хараалай Sterna hirundo, гэзэгт шумбуур Aythya fuligula, улаанхөлт хөгчүү Tringa totanus зэрэг байв. Нуурын зүүн өмнөд хэсгээрээ машинаар явж болох маш сайхан далантай. Нүүдлийн үед шувууд амарч хооллоход тун сайхан нуур байна лээ. Даланзадгад руу эртхэн орох байсан тул бид нуураас удалгүй хөдлөв. Даланзадгадад ирж Түмээ ахынд шууд очив.
Далангийн нуур, зургийг П.Ганхуяг
Түмээ ахынх аймгийнхаа зүүн хэсэгт далангийн нуураас 200м зайтай мөн гэр нь зэгс болон хайлаас, улиас зэрэг таримал ургамлын талбайд ойрхон тул нүүдлийн шувуудыг ажиглахад нэн тохиромжтой байрлалд байв. Бид Түмээ ахтай уулзаж, удалгүй тэдний урд талын далангийн нууранд ажиглалт хийв.
Хар ба Бор тодлууд, зургийг П.Ганхуяг
Нууранд 6 теминскийн болон 3 савар элсэг, улаанхөлт хөгчүү, шугуйн хөгчүү, эгэл хайргын хөгчүү, хос хондон ангир, 1 халбаган хушуут, 2 шөвгөн хараалж, шартүрүүт болон уулын цэгцгийнүүд байсан харин таримал ургамал бүхий хашсан талбай орчимд 1 эр хөхтүрүүт хөмрөг Emberiza spodocephala, 3 хар тодол Sturnus vulgaris, 4 бор тодол Sturnus cineraceus, 1 дорнын хүүрзгэнэ Streptopelia orientalis, нэлээд хэдэн эр цагаанхэвэлт хөмрөг Emberiza pallasi, 1 эр хурган намнаа Ficedula albicilla, 1 эр тольт дунхай Lanius isabellinus, 1 согсоот божирго Galerida cristata харав.
Тольт дунхай Lanius isabellinus, зургийг Ц.Пүрэвсүрэн
1 талын сар Buteo rufinus талбай дээгүүр эргэлдэж байгаад талбайд байх туулай руу хэд хэдэн удаа дайрав. Энэ үед нь боломжын зураг дарж амжлаа.
Орой болж нэлээд бүрэнхий болсон хэдий ч шөвгөн хараалж Gallinago gallinago агаарт шүхэрлэж байсан, мөн 1 буурал хомноот Scolopax rusticola мод тарьсан хайсан дотор ажиглагдлаа. Бид Түмээ ахынд хоноглоод өглөө эртлэн боссон боловч гадаа салхитай байсан. Харин шөвгөн хараалж аль хэдийнээ шүхэрлээд эхэлсэн байв.

Говь гурван сайхан уул
Дунд Сайхан Уул, өглөөний цасны дараа, зургийг П.Ганхуяг
Бид дараа өглөө нь Говь гурван сайхан уул руу алтайн хойлог, хэрмийн бялзуухай, козловын хайруулдай зэрэг шувуудыг харахаар эртлэн боссон боловч цаг агаар өмнөх өдрийн адил үүлэрхэг салхитай хэвээр байлаа. Бид цаг агаар гайгүй болно гэж найдан уул руугаа явцгаав. Биднийг Ёлын амны хамгаалалтын хаалгаар оронгуут эр дагуур галсүүлт Phoenicurus auroreus харагдав. Тэнгэр үүлэрхэг бүрхэг хэвээр мөн бороо дуслаж эхлэж байсан. Хадны орчим бараан өнгийн ойн сар сууж байв, нүүдлийн үедээ үүгээр дайран өнгөрч байгаа бололтой. Биднийг уулын амаараа өгсөн явахад хамгийн эхэнд таарах хэсэг арцны орчмоос 2 козловын хайруулдай Prunella kozlowi нисэн өнгөрөв, мөн идлэг шонхор уулын орой хэсгээр харагдсан бол монгол алтанжигүүр Bucanetes mongolicus болон мяраан чогчиго Oenanthe pleschanka зэрэг жижиг шувууд борооноос хорогдон хадны нөмөр хэсэгт сууж байгаа харагдав.
Козловын хайруулдай Prunella kozlowi, зургийг Б.Баатархүү
Харин Ёлын амны мөсөн голтой ам руу салдаг хэсгийн орой хэсгээр 2 цасны хажир, 4 нөмрөг тас эргэлдэж байв. Харин баруун талаас нь нэг бие гүйцсэн ёл нисэн гарч ирсэн. Бид тэр ёлыг ажиглаж байхад уулын зүүн энгэр дээр талын сар сууж байгаад нисэн урд уулыг даван одов. Тэнгэр бүр муухайрч нойтон цас орж эхлэсэн тул ердөө 30 мин орчим болоод л бид Ёлын амаас хөдөллөө.
Ооч ёл Gypaetus barbatus, зургийг Ц.Пүрэвсүрэн
Бид уулнаасаа хойшоо чигтэй буугаад Жуулчин говь 1 бааз руу чиглэн тэнд байдаг таримал моднуудад шувуу ажиглахаар явлаа. Жуулчин говь-1 бааз Даланзадгад хотоос баруун зүгт 35 км орчим байрлах бөгөөд бааз руу явах замдаа дорнын хиазатыг хайцгаалаа. Бид дорнын хиазатын Charadrius veredus бие гүйцсэн 2 эр шувууг замдаа олж харсан боловч зургийг сайн дарж чадаагүй байхад нисэн одов.
Дорнын хиазат Charadrius veredus, зургийг Ц.Пүрэвсүрэн
Энэ орчимд мөн бие гүйцсэн эм идлэг шонхортой таарч ганц хоёр зураг авлаа.
Жуулчин говь - 1 жуулчны бааз
Ийнхүү бид Жуулчин говь-1 баазад ирцгээлээ. Баазын таримал мод орчмоор морин Accipiter nisus болон шунгаач харцагууд Accipiter gularis нэлээд хэд харагдаж байлаа.
Шунгаач харцага Accipter gularis, зургийг Ц.Пүрэвсүрэн
Мөн науманны Turdus naumanni болон улаан гүеэт хөөндэй Turdus ruficolis, жирхэн Phylloscopus proregulus, бүхт Phylloscopus fuscatus болон борлог дуучшувууд Phylloscopus inornatus түгээмэл таарч байсан. Мөн хурган намнаа Ficedula albicilla болон цагаанхэвэлт хөмрөг Emberiza pallasi бол бидний аяллын турш байнга таарах түгээмэл шувууд байсан.
Цагаанхэвэлт хөмрөг Emberiza pallasi, зургийг П.Ганхуяг
Бид энд өмнө нь төвийн бүсээр ховор таарах Орхимжит хөмрөг Emberiza rutila-тэй таарсан ба 1 эр, 3 эм шувуу модны орой орчимд харагдаад төд удалгүй хойш чиглэн нисэн одсон, бид дахин тэдгээр хөмрөгүүдийг харж чадаагүй ба бараг бүх гишүүдийн маань хувьд эр Орхимжит хөмрөг сэтгэл хөдөлгөсөн энэ өдрийн үзэсгэлэнт шувуудын нэг байв.
Орхимжит хөмрөг Emberiza rutila, зургийг Ц.Пүрэвсүрэн
Даланзадгад дахь Одсүрэнгийн мод үржүүлгийн талбай
Бид жуулчин говиос хөдлөж аймгийн төвийг зорьсон. Даланзадгадад Одсүрэнгийн таримал ургамлын гэгдэх талбай байх бөгөөд нүүдлийн үеэр олон зүйлийн шувуудын дайран өнгөрөхдөө сууж амрах, хооллох таатай орчин болдог гэж Түмээ ах хэлсэн учир бид тэрхүү талбайд очсон.
Даланзадгад хот дахь Одсүрэнгийн мод үржүүлгийн талбай, зургийг П.Ганхуяг
Талбайд төрөл бүрийн модод байсан, хамгийн түрүүнд таарсан шувууд бол маш олноор нүүж буй жирхэн дуучшувуу Phylloscopus proregulus байв.
Жирхэн дуучшувуу Phylloscopus proregulus, зургийг П.Ганхуяг
Бараг талбай бүхэлдээ энэ зүйл дуучшувуугаар дүүрсэн байлаа. Мөн бүхт дуучшувуу Phylloscopus fuscatus бутны ёроол хэсгээр их харагдаж байсан.
Бүхт дуучшувуу Phylloscopus fuscatus, зургийг Ц.Пүрэвсүрэн
Мөн хөхтүрүүт хөмрөг Emberiza spodocephala, цагаанхэвэлт хөмрөг Emberiza pallasi, улаавар бужмар Carpodacus erythrinus, холтсон гоётуул Jynx torquilla, банхар булжуухай Coccothraustes coccothraustes зэрэг шувууд байсан.
Холтсон гоётуул Jynx torquilla, зургийг Б.Баатархүү
Мөн талбайн хойд хэсгийн жижиг бутны ёроолоор нэгэн зүйлийн шатансүүлт (Locustella sp?) харагдсан боловч чухам ямар зүйл болохыг тодорхойлж чадсангүй, энэ бутанд мөн эр өнгөлүүрт гургалдайн Luscinia calliope бутны ёроолоор гүйж байгаа ажиглагдав.
Хөхтүрүүт хөмрөг Emberiza spodocephala, зургийг Ц.Пүрэвсүрэн
Ийнхүү бидний 2 өдрийн шувуу ажиглалт өндөрлөж, үдээс хойш нь Ханбогд сум руу буцацгаав. Буцах замдаа Даланзадгадаас 40км орчим Хан уулын баруун энгэрт 1 эр зэвэн хиазатыг замын хажууд харав.
Зэвэн хиазат Charadrius leschenaultii, зургийг Ц.Пүрэвсүрэн
Таван толгойн засмал замд нийлэхийн өмнө нүүдлийн үедээ амарч буй эр, эм хоёр Согсоот гоорбистой Pernis ptilorhyncus таарч зургийг нь дарж амжив.
Согсоот гоорбис Pernis ptilyrincus, зургийг П.Ганхуяг
Ийнхүү бидний аялал 2 өдрийн турш нийт 70 гаруй зүйлийн шувуудын жагсаалттай өндөрлөлөө.  

Monday, April 14, 2014

Шувууд ирээд сайхан байна даа, Ногоон нуур ба Сонгино орчмын ажиглалт

Тэмдэглэл болон зургийг: Б.Отгонбаяр (Оогий)

Ногоон нуур, Сонгиноор 2014-оны 4 сарын 13-нд Хүрээлэн төслийн багийн хамт мөн Нямбаяр ах, Лхагвасүрэн ах, оюутан Отгонбаяр, миний бие нар хаврын нүүдлийг ажиглалаа. Цаг агаар, нар гэх мэт бүх л зүйл шувуу ажиглахад тун таатай байсан.  
Хошуу галуу, Ногоон нуур
Эхлээд Ногоон нуур орлоо тэнд бид: Хар тодол 4, Бор тодол 2 цуг байж байхыг нь харсан. Хаврын нүүдлээр бор тодол нь хар тодлоосоо илүү түгээмэл нүүдэг. Энэ удаа 2 тодлыг хамтдаа шонгийн оройд сууж байхтай таарч зургийг нь дарлаа.
Хар ба бор тодолууд хамтдаа (цагаан шанаатай нь бор тодол)
Мөн энэ орчимд Алаг шунгаач, Зэрлэг нугас, Хондон ангир, Алаг шаазгай нилээд олноороо байсан, харин Хошуу галуу 6, Гангар хун 2, Зээрд нугас, Усны бух шувуу 1, Согсоот божирго 4, Сохор элээ 8, Хар хэрээ, Үүрэн сүүлт зана, Хөх цэгцгий, Тураг гогой 1, Ногоохон нугас, Хонин тоодог 1, Хар өрөвтас 1, Хөх дэглий, Харзны шийхнүүхэй 3,  Хүрэн толгойт цахлай  9, Оронгийн  бор шувуу, Улаан хошуут жунгаа, Начин  шонхор 1 тус бүрийг харлаа.
Эм хонин тоодог, Ногоон нуур
Усны бухшувуу, Ногоон нуур

Ногоохон нугаснууд  Ногоон нууранд
Ногоон нуураас Сонгино орох замдаа Бүжимч чогчиго,  Шоорон эвэрт болжмор, халбага нугас 3 хос, зээрд нугас,  ногоохон нугас нилээд хэдэн хос, гангар хун 2, гэзэгт шумбуур, зэрлэг нугас зэргийг харсан. 
Нутгийн Хон хэрээ ах, Ногоон нуур атаманаа хийж байгаа нь
Эр Зээрд нугас, Ногоон нуур

Нүүдэл эхлэсэн болохоор Ногоон нууранд маань ч үнэхээр шувуудын дуу цангинаад сайхан байна лээ шүү.
Зээрд нугас, халбага нугаснууд (том хошуутай нь халбага нугас)
Сонгинд  Хар тогшуурга 2, Цэнхэр цанцаахай, Алаг бужирга, Банхар булжуухай, Номин хөх бух, Их хөх бух, Үүрэн сүүлт зана зэрэг 36 зүйлийн шувууд ажиглав. Ийнхүү бид энэ удаа Ногоон нуур, Сонгино орчимдоо олон улсын болон бүс нутгийн хэмжээнд ховордсон нэлээд хэдэн зүйлийн шувуудыг олж харлаа. Дараа дараагийн амралтын өдрүүдийг алдалгүйгээр нуурандаа очих хэрэгтэй шүү манайхаан.

Харзны шийхнүүхэй, Сонгино

Thursday, April 10, 2014

Цэвдгийн цагаан ууль харахаар зорьсон 2 дахь аяллын тэмдэглэл

Тэмдэглэл бичсэн: Хуягаа, Амархүү, Пүүжээ, Абу

Монголын шувуу ажиглагчдын клубынхэн 2013 оны өвөл цэвдгийн цагаан ууль харах аяллыг Хэнтийн нутгаар 6 хоног зохион байгуулсан боловч харж чадалгүй ирсэн. Хэдий тийм боловч тэр аяллаар нийтдээ 41 зүйл шувуу бүртгэсэн. Тэдгээрээс  салбар зүйлийн хувьд шинэ зүйлийг  Дадал сумын төвөөс олсон http://birdsmongolia.blogspot.de/2013_02_01_archive.html. Харин энэ жил буюу 2014 оны 2 сарын 6-12 ны өдрүүдэд цэвдгийн цагаан ууль харах 2 дахь аяллаа Орхоны хөндий рүү зохион байгуулсан. Эхний өдөр: Бид Улаанбаатар хотоос 2 сарын 6 ны өдрийн өглөө 6 цагт хөдлөж, Эрдэнэсант сум хүртэл замдаа 5-6 удаа зогсож, замд таарах суурин, жижиг шувууд болон махчин шувуудыг ажиглав. 
Шилийн сар, зургийг Г.Амархүү
Үдийн алдад Эрдэнэсант суманд ирсэн. Өдрийн цайгаа жолооч Цэрэнноров ахынд ууцгаасан. Сумын төвөөр сүрэглэн нисэх Монгол газрын бор шувууны зургийг дарцгаав. 
Монгол газрын боршувуу, зургийг П.Ганхуяг
Энэ их сүрэгт 100 гаруй Монгол газрын боршувуу байсан ба энэ сүрэгт цөөн хэдэн монгол болжмор ганц ширхэг шунхан цэгцүүхэй бусдаас содон байсан. Сумын төвийн хойд хэсэгт байх улаан буудай хураасан талбайд, хөхвөр тагтаа ойролцоогоор 400 орчмоор сүрэглэн өвөлжиж байв. 
Хөхвөр тагтаан сүрэгт буй алаг сүүл бүхий ганц хадны тагтаа, зургийг Абу
Энэ сүрэгт мөн ганц ширхэг хадны тагтаа бусдаасаа содон ялгарч байсан. Бид Улаанбаатараас гарч Эрдэнэсант хүртэл 20 орчим тооны махчин шувууд харснаас дийлэнх нь шилийн сар байсан бол цөөн тооны идлэг шонхор, мөн нөмрөг тасууд замын дагуу ажиглагдсан. Хар хорин хүртэл Монгол болжморын хэд хэдэн сүрэг таарснаас хамгийн том нь Хар хорины хөгшин Орхоны орчим таарсан ба ойролцоогоор 12000 болжмор байсан. 
Монгол болжморын сүрэг, зургийг Г.Амархүү
Бид Эрдэнэсантаас хөдлөж Орхоны хөндийг чиглэн аяллаа үргэлжлүүлсэн. Рашаант сумаас Элсэн тасархай хооронд мөн хэд хэдэн шилийн сар үзэгдсэн. Бид ийнхүү Хархорин оров. Хар хоринд сүлжээтэй болмогц Хүрээлэн төслийн багийнхантай холбогдож хаана уулзахаа тохиролцсон. Хүрээлэн төслийн багийнхан Хужирт орчимд явж байгаа гэв.
Монгол болжмор (том нь), Монгол газрын боршувуу (жижиг нь), зургийг Абу
Бид тэднийг хүлээх зуураа Хар хорингийн сумын төвийн хойд хэсэгт байх цэцэрлэгт шувуу ажиглаж, нийтдээ 11 зүйлийн шувуудыг бүртгэсэн. Их хөхбух, өрнийн тоншголжин, их алаг тоншуул, буулгат хүүрзгэнэ, алаг шаазгай, сибирийн хайруулдай зэрэг шувууд байсан. Нар доошилж хэдийнэ бүрэнхий болсон тул бид хоноглох газраа олохоор хөдлөсөн. Бид Түргийн замаар хойш 20км орчим явж айлын эзэнгүй хаваржаанд ирж, машинаа хашаа руу оруулан хучиж, хоноглоход бэлдсэн. Энэ үед Хүрээлэн төслийн багийнхан ч ирж, бид уулзацгааж, тэд Хар хорин орж хоноглохоор ярилцаад явав. Тохиролцсон ёсоор 7 ны өдрийн өглөө 9 цагт уулзацгааж, Орхоны хөндийг өгсөн хойшлов. 
Хүрээлэн төслийнхөнтэй хамт, зургийг Абу
Энэ өдрийн хамгийн чухал газруудын нэг бол Өгий нуураар дайрах байв. Биднийг Өгий нуур руу ойртох бүрд шилийн сарын тоо нэмэгдэж байсан. Өгийн нуур орчимд ирхэд цасаар хучигдсан байсан хэдий ч энэ орчимд шилийн сар маш олон тоогоор өвөлжиж байсан. Бид өдрийн цайгаа уух зуураа яндан дурангаараа эргэн тойронд байх шувуудыг тоолов. Зөвхөн нэг цэг дээрээс нийтдээ 61 ширхэг шилийн сарыг тоолсон. Харин идлэг шонхор бидний бодсоноос бага байв. 
амарч буй Идлэг шонхор, зургийг Абу
Энэ орчимд шар үнэг, хярс зэрэг жижиг махчид мөн элбэг байсан.  Бид Өгий нуурын баруугаар тойрон хойд хэсэгт нь очиж, тэндээс хэд хэдэн удаа ажиглалт хийсэн. Учир нь аяллын гол зорилго болсон цэвдгийн цагаан уулийг олж харахын тулд тодорхой хугацаанд зогсож яндан дурангаар эргэн тойрноо сайтар нягтлан дурандах явдал юм. Үндсэндээ замд таарах махчин шувууд ялангуяа шилийн саруудыг тоолсон. Дийлэнх шилийн сарууд Өгий нуур орчимд тоологдсон, учир нь энэ орчимд чичүүл олон тоогоор идэвхитэй өвөлжиж байсан юм. Орхоны хөндийгөө өгсөн Өлзийт сумыг чиглэн явах зуур 5 идлэг шонхор таарсаны 2 нь хосоор байсан. Мөн энэ хугацаанд маш бараан бараг л хар өнгөтэй шилийн сартай 3 удаа таарсан. Ёл ч мөн гайхалтай сүрлэг байсан. 
Ооч ёл, зургийг Г.Амархүү
Зам дагуу эвэрт болжморуудтай таарсан боловч хээрийн бүстэй харьцуулхад тийм ч том сүрэгтэй таарахгүй байсан юм. Өлзийт сум орохын наана гүүрний орчимд нэлээдгүй хугацаагаар саатсан. Учир нь энэ хэсэгт бага зэрэг хадтай бөгөөд залуу шилийн сарууд (17 орчим тооны) тай таарсан. Тэдний зургийг дарж, мөн Өгий нууранд үлдсэн Хүрээлэн төслийн багийнхныг араас гүйцэж ирэхийг хүлээж зогсов. Бид хотоос гараад энд иртэл нийтдээ 21 зүйлийн шувуу болон 240 гаруй шилийн сарыг тоолсон байсан.  Энэ өдөр бол бидний хувьд ШИЛИЙН САР-ын өдөр байлаа. Залуу цармын бүргэдийн дуу сонсоход үнэхээр сайхан байсан шүү, маш өвөрмөц. Үнэхээр тэнгэрийн эзэн дээ.
Залуу Цармын бүргэд, зургийг Г.Амархүү
2 дахь өдрийн орой бид Архангайн Өлзийт суманд ирж Хүрээлэн төслийн багийн хамт ойролцоох буудлуудад хоноглож, маргааш нь эртлэн босч Батцэнгэл сумыг чиглэн хөдлөсөн. Батцэнгэл явах замд нийт 4 идлэг шонхортой таарсны 2 нь хосоор байсан ба шилийн саруудын хамт том хөндийд ан хийж байсан. Энэ өдөр бид ганц ганцаар идэвхитэй ан хийх нийт 4 хайргуун шонхортой таарсан ба бүгд эм шонхорууд байсан. 
эм Хайргуун шонхор, зургийг Г.Амархүү
Энэ өдөр бидний хувьд хайргуун шонхорын өдөр гэмээр байсан даа. Батцэнгэл явах зуур ооч ёл, цармын бүргэд зэрэг шувуудыг бүртгэсэн. Бид Батцэнгэл сумаас бензинээ аваад цааш шууд Цэцэрлэг хот руу хөдлөсөн.
3 дахь өдрийн өглөө нь Цэнхэрийн халуун рашаан орох төлөвлөгөөтөй байсан боловч манай багийн 2 гишүүн Улаанбаатарлуу буцах яаралтай ажилтай болсон учир бидний аялал цааш 3 гишүүнтэйгээр үргэлжилсэн. Энэ өдөр жинхэн “BIG DAY” байсан бөгөөд нэмээд 20 орчим зүйлийн шувууд харсан. Урд тамирын голын гүүрний ойролцоох харзалсан хэсэгт хос гялааномруут харзлай, цээжмэг галсүүлт, үүрэнсүүлт зана, дагуур ятуу, ихалаг тоншуул, бага алаг тоншуул, их хөх бух, хар толгойт хөх бух, хумихан бохио, алаг шунгаач зэрэг шувууд бүртэгсэн. 
Гялаан омруут харзлай, усан доогуур гүйх нь үнэхээр гайхамшиглтай, зургийг Абу
Мөн бидний хайж буй шувуудын нэг болох Өнчин хараалж урд тамирын голын харзалсан хэсэгт байсан бөгөөд зургийг нь муухан дарж амьжсан. Энэ шувуу маш эмзэг, үргэмтгий шувуу бөгөөд өвлийн улиралд ганц ганцаараа гол мөрний харзалсан хэсэгт идээшилж өвөлждөг.
Өнчин хараалж, зургийг Г.Амархүү
Дараа өдөр нь буюу 2 сарын10 нд Цэцэрлэг хотоос хөдөлж буцаад Өгий нуурыг зорьсон. Орхоны хөндийг хэрэн 5 км болгонд зогсож, цагаан ууль хайж байлаа. Орхоны хөндийд цас багатай, мэрэгчид идэвхитэй байсан ба бид зогсох бүрдээ арав хориор нь шилийн сар мөн хярс харж байсан. Үдээс хойш Хархорин сумаас 20км орчимд туркийн замд 1 тарлан сар харсан боловч зургийг нь сайн буулгаж чадаагүй. 
Сибирээс ирж өвөлжиж буй Тарлан сар, зургийг Абу
Энэ оройноо бид шууд Эрдэнэсант суманд очиж хоноод маргааш өглөө нь Сантын уулсын өвөрт байх бяцханы аманд шувуу дурандахаар очсон. Бяцханы аманд, улаангүеэ хөөндий, шарга хайруулдай болон нилээн олноор сүрэглэсэн шивэр энхэт бялзуухай харсан. 
Шивэр энхэт бялзуухай, зургийг Абу
Үдээс хойш Сахалт шагшуурга бялзуухайны зураг дарахаар Дашинчилэнгийн Баян нуур руу явсан. Баян нуурын зэгс гайхалтай өндөр, өтгөн ургасан байсан боловч зорьсон шувуугаа хайгаад олоогүй. Иинхүү бидний өвлийн аялал өндөрлөж хотын зүг хүлгийн жолоо залсан. Энэ өвлийн аяллаар нийт 48 зүйлийн шувуу бүртэгсэн. Бид энэ удаагийнхаа аяллаар хэдий аяллын гол зүйл байсан Цэвдгийн цагаан уулиа харж чадаагүй ч өнчин хараалж, тарлан сар, гялааномруут харзлай зэрэг ховор таарах үувуудыг харсан сайхан аялал болсон гэж дүгнэж байгаа. Энэ удаагийн аяллаар өнчин хараалж бидний хувьд өмнө нь харж байгаагүй шинэ зүйл байсан тул өөрийн мэддэг шувуудынхаа жагсаалтыг нэгээр нэмсэндээ бид туйлын баяртай байгаа. 
Орхоны хөндий, зургийг П.Ганхуяг
Ирэх жилийн өвлийнхөө аяллаар цэвдгийн уулиа харна гэж найдах үлдлээ дээ. Бид ирэх жил Дорнодын Чулуунхороот, Монгол дагуурын дархан цаазат газар руу явахаар төлөвлөж байгаа шүү.