Зүүн Монголоор шувуу ажигласан тэмдэглэл

Бичсэн Амархүү (email:amarkhuucccp@yahoo.com;)

Сайн байцгаана уу? 7-р сарын 24 өөс 8-р сарын 18 хооронд Герман улсын шувуу судлаачдын багт Christoph Bock, Axel Bräunlich, Katja Bräunlich, Benjamin Brenneis, Jan Brinke, Jochen Dierschke, Martin Grimm, Steve Klasan, Stephanie Rapp нартай хамт зүүн монголоор шувуу сонирхон аялаад ирлээ.

Бид Улаанбаатар - Гүн галуут- Бэрээвэн хийд- Хурхын хөндий- Биндэрийн нуур- Онон баг- Улз гол- Цэнгэлэг, Галуут, Эрвээхэй нуурууд- Чойбалсангийн ойролцоох Хэрлэн гол- Мэнэнгийн тал- Буйр нуур- Халхын гол- Нөмрөг- Чойбалсан- Өндөрхаан- Улаанбаатар гэсэн маршруутаар аялсан. Аялалын үеэр нийтдээ 234 зүйл шувуу тэмдгэлсэн ба тэдгээрээс зарим зүйл ховор шувуудын нэрсийг онцлон дурдав.

Бор бүргэд Aquila clanga Greater Spotted Eagle

Реликт цахлай Larus relictus Relict Gull

Цэн тогоруу Grus vipio White-naped Crane

Хан бүргэд Aquila heliaca Eastern Imperial Eagle

Идлэг шонхор Falco cherrug Saker Falcon

Хонин тоодог Otis tarda Great bustard

Хархираа тогоруу Grus grus Common Crane

Наран бөднө Coturnix Japonica Japanese Quail

Цагаан дэвлээ Ardeola bacchus Chinese Pond-heron

Гангар хун Cygnus cygnus Whooper Swan

Хуруут хун Cygnus olor Mute Swan

Согсоот гоорбис Pernis ptilorhyncus Oriental Honey Buzzard

Матигар хөгчүүлэг Xenus cinereus Terek Sandpiper

Бичилхэн тутгалжин Numenius minutus Little Curlew

Морин шунгуулай Hydroprogne caspia Caspian Tern

Мөн Great Knot (Calidris tenuirostris) -ийг Монголд анх удаа тэмдгэлсэн. Энэ шувуу нь үржлийн үедээ Оросын хойг Сибир, Чукотка, Яакутад үржилд орж Солонгос, Япон, Хятадын зүүн хойд эргээр ус, намгархаг газар дайран нүүдэг. Харин өвлийн улиралд Австрали, зүүн өмнөд Азид өвөлждөг юм байна. Бидний харсан Great Knot Монголоор дайран өнгөрч яваа шувуу байсан.

Great Knot (Calidris tenuirostris) (зургийг Steve Klasan)

Хурхын хөндийд 7 цагаан тогоруу харсан нь бидний аялалын бас нэг гайхалтай зүйл байлаа. Цагаан тогоруу өмнө нь Монголд Түргэн цагаан нуур, Гүн галуут, Мөнгөнморьт сумын ойролцоо, мөн Улз голын ойролцоо бүртгэгдэж байсан байна.

Цагаан тогоруу Grus leicogeranus (зургийг Амархүү)

Биндэрийн овооны урд Хурхын хөндийд таарсан 7 Цагаан тогоруу Grus leicogeranus

(зургийг Амархүү)

Breeding Pied harrier in central Mongolia

04th of June, 2010
Gezeg Lake: coordination- E 47.00067, N108.20361

We recorded breeding Pied harrier in central Mongolia. It was Gezeg lake which is located 145km from the UB to south east. Taken photo for the male but it was too far away.

Male pied harrier (Photo by Gankhuyag)

When we come there female was carrion food near to the lake and male was attacking to the black kite in about 300m from the lake. So, 20 min later, female pied harrier came to the nest which is in reeds in the lake. After that, we found a nest in the reeds.

Pied harrier nest with 2 eggs (photo by Gankhuyag)

Breeding record on this species in Mongolia is usually in eastern Mongolia but this time we found a nest almost in central Mongolia.

Birding for autumn migration near to the UB

written by Gankhuyag, 27th-28th of August, 2010.

Big flock of Pacific Golden Plover (Photo by Amarkhuu)

Ayga and Gun galuut lakes are wonderful places for birding near to the Ulaanbaatar. It located 110 km from the Ulaanbaatar to east. Water level of the Ayga Lake looks like very good this year than our previous years. There are also many small water points around the lake too. We observed the birds there for 1 day. The weather condition was not good during the trip, it was windy and cloudy but we seen fantastic shore birds there.

Bird list of Ayga lake:

A pair of whooper swan with 4 chicks (Photo by Amarkhuu)

Great grey heron-(12), Spoon billed (2), Bar headed goose (46)-(3 had red neck rings, it was not easy to see ring ID), Swan goose (110), Whooper swan (4 pairs with chicks), Black-winged Stilt (2), Pied Avocet (6), Pacific Golden Plover (350+), Kentish Plover (5), Grey Plover (1), Black-tailed Godwit (250+), Spotted Redshank (14), Common Redshank (4), Green Sandpiper (3), Marsh Sandpiper (8), Wood Sandpiper (23+), Ruddy Turnstone (4), Curlew Sandpiper (26), Sharp-tailed Sandpiper (3), Little curlew (2), Little ringed plover (5), Red-necked Stint (?), Little stint (4), Temminkii stint (3+), Ruff (2), Red-necked Phalarope (14), Common teal (2), Black tailed Gadwit (75+), Golden eye (5), Ruddy shelduck, Common shelduck, Mallard, Pin tail, Tufted, Common coot (3), Black necked Grebe (4), Northern lapwing (100+), Common tern (1), Relict gull (7), Black headed gull (4), Mongolian gull (40+), Common snipe (2),Yellow wagtail, Demoiselle crane.

Ruff (Photo by Amarkhuu)

Gun galuut lake:
Whooper swan (4 pairs with chicks), Pied Avocet (6), Pacific Golden Plover (), Grey Plover (1), Black-tailed Godwit, Ruddy Turnstone (18), Terek Sandpiper (1), Sanderling (2), Little stint (4), Ruddy shelduck, Common shelduck, Relict gull (2), Pallas’ gull (3), Black necked Grebe (6), Crested Grebe (2), Shoveler (2), Eurasian wigeon (2), Common pochard (6).

Raptors near to the lake: Eurasian sparrowhawk (1), Hobby (1), Common kestrel (2), Hen harrier (1), Saker falcon (3), Black vulture (5), Upland buzzard (3), Steppe eagle (6). We saw also one Peregrine falcon on the way in same day.

Tuul river site on end of the Gorkhi-Terelj National park:

Pallas's Grasshopper Warbler (Photo by Amarkhuu)

Lammergier (1), Saker falcon (3), Eurasian sparrow hawk (), Griffon sp? (2), Black vultures (32), Steppe eagle (9), Booted eagle (1), Common kestrel (2), Black kite (6+), Common rosefinch (2), Daurian redstart (5+), Dusky warbler, Radde’s warbler, Green warbler, Pallas's Grasshopper warbler, Great tit, Willow tit, Northern wheatear, Isabelina wheatear, Eurasian jay (1), Lesser woodpecker (1).

Birding team (photo by Gankhuyag)

Birding team of this trip: Gankhuyag, Munkhzul, Benjamin Metzger (Germany), Amarkhuu, Ariunzul, Munkhjargal, Bandi, Bolormunkh and Azjargal.

Шувуудын нүүдлээс хоцорвоо...

Сайн байцгаана уу шувуу сонирхогчид оо?

Бид бүхэн дурангаа бэлдэн амралтын өдрүүдээрээ шувуудынхаа нүүдлийг ажиглацгаая. Энэ жил цас ихтэй болохоор дулаарах үед хаа сайгүй цас хайлан уст цэгүүд ихсэх нь ойлгомжтой юм. Энэ нь нүүдэллэн ирж буй шувуудад маань олноороо амарч буух таатай цэгүүд болох учиртай. Тиймээс бидэнд өнгөрсөн жилийн нүүдлээр харж чадаагүй шувуугаа харах сайхан боломж олдож магадгүй юм. Бүгдээрээ дурангаа аван шувуудаа ажиглацгаая.

Өмнө зүгээс шувуудын нүүдэл ойртсоор...

Бичсэн: Дорждэрэм (Оюутолгой, Ханбогд сум)

Оюу толгойд өчигдөр 18 Хошуу галуу Anser cygnoides, 6 Хар өрөвтас Ciconia nigra, 2 Ardeola bachus, 4 Цагаан дэглий Egretta alba байрлаж байлаа. Жижиг нугас болон цахлайнуудыг таньж чадсангүй. Цагаан дэглий нь Хар өрөвтасаас биеэр арай жижиг боловч өнгөний хувьд маш тод цагаан байсан.

Бичсэн: Түмэн (Өмнөговь аймаг)

Эртнээс нааш говийн 5 нуур гэж алдаршсан Улаан нуур, Таац, Бөөн цагаан нуур, Орог нуур болон Адгийн цагаан нууруудаас зөвхөн Бөөн цагаан нуур л үлдсэн боловч жил ирэх тусам түүний ус багасан хатаж байна.
Өчигдөрийн байдлаар манай аймгийн Баяндалай суманд байрлах Төхөмийн нууранд 250 орчим Гангар хун Cygnus cygnus, 100 орчим Бор галуу Anser anser ирсэн байна. Харин жижиг шувууд цөөн байна.

Монгол дахь Шувуудад Чухал Газрууд

БАЙГАЛЬ ХАМГААЛЛЫН ТҮШИЦ НУТГУУД: Монгол дахь Шувуудад Чухал Газрууд ном хэвлэгдлээд нэг жил боллоо.

Шувуудад чухал газар /ШЧГ/ гэж юу вэ? ШЧГ гэж тусгай хамгаалалттай газрууд уу? Шувуудад чухал газруудыг хэрхэн сонгодог вэ? Монголд хэдэн ШЧГ, хаана байдаг юм бэ? ШЧГ-д аялал жуулчлал хөгжүүлж болох уу? ШЧГ-ын ач холбогдол? Манай дэлхийд ховордож буй шувууд хэд байдаг юм бэ? Дэлхийд ховорож байгаа реликт цахлайг би хаана харж болох вэ? мэт асуултуудад уг лавлах хариулах болно.


2007 онд Байгаль орчны яам болон Дэлхийн банк хамтран Шувуудад чухал газруудын тухай зөвлөлгөөнийг Улаабаатар хотод зохион байгуулсан юм. Энэ зөвлөлгөөнд их дээд сургуулиуд, ШУА-ийн хүрээлэнгүүд, ДБХС, ЗАХН, ГТХАН-ийг төлөөлсөн 40 гаруй мэргэжилтнүүд оролцсон. Оролцогсод Монгол дахь ШЧГ-ын жагсаалтыг хэлэлцэн тогтсон бөгөөд номыг эцэёлэх ажил нь олон тооны байгууллага, судлаачид, хувь хүмүүсийн хамтын ажиллагааны үр дүн болсон юм.

ШЧГ-ууд нь BirdLife International байгууллагын боловсруулсан доорх шалгууруудад тэнцэж байгаа газар нутгууд ордог. Шалгууруудыг дэлгэрүүлж үзвэл:

A1. Дэлхийн хэмжээнд устах аюулд орж байгаа зүйлүүд: Тухайн нутагт дэлхийн хэмжээнд ховордсон зүйлүүд тогтмол, тоо толгойн хувьд дэлхийн эсвэл бүс нутгийн популяцид чухал нөлөөтэй байхаар тоотой байдаг эсвэл байгаа гэж үздэг газар
A2. Тархац нутаг хязгаарлагдмал зүйлүүд: Үржлийн тархац нутгийнх нь дийлэнх хэсэг Эндемик шувууны нутаг дэвсгэр (ЭШН) эсвэл Хоёрдогч нутаг дэвсгэр (ХН) болдог зүйлүүд уг нутагт тогтмол, тоо толгойн хувьд дэлхийн эсвэл бүс нутгийн популяцид чухал нөлөөтэй байхаар тоотой үзэгддэг эсвэл байгаа гэж үздэг газар
A3. Биом хязгаарлагдмал зүйлүүд: Энд популяцийн тархцын дийлэнх хэсэг эсвэл бүхлээрээ нэг биомд багтах зүйлүүд байгаа нь тогтоогдсон эсвэл байгаа гэж үздэг газар
A4. Цугларалт: Олноор цуглардаг усны шувууны зүйлийн газарзүйн популяцийн 1% болон түүнээс дээш хувь, эсвэл нэг ба хэд хэдэн зүйл шувууны 20,000-аас дээш тооны бодгаль тогтмол цуглардаг эсвэл байгаа гэж үздэг газар

Одоогоор манай улсад нийт нутаг дэвсгэрийн 5%-тай тэнцэх хэмжээний буюу 8.4 га талбайг хамарсан нийт 70 ШЧГ олж тогтоогдоод байна.

Нийт 105 хуудастай, 145 зурагтай энэхүү лавлахыг байгаль орчныг хамгаалах салбарын бүх байгууллагууд, Дэлхийн Банк, бусад олон улсын банк санхүүгийн байгууллага, корпорациуд, гадаад дотоодын хөрөнгө оруулагчид, дотоодын болон олон улсын байгаль орчны салбарын байгууллагууд, судлаачид, аянчин жуулчид, ард иргэдэд зориулагдав.

Дэлгэрэнгүйг www.wscc.org.mn/iba.html сайтаас үзнэ үү. Мөн хотын төвийн нромын сангуудаар зарагдаж буй тул сонирхосон хүн худалдан авах боломжтой.

Б.Нямбаяр
Зэрлэг амьтан судлах хамгаалах төв

Шувуудад хиймэл үүр хийж өгье

Урин дулаан хаврын улирал айсуй. Усны шувууд нүүдэллэн ирж асуй.

Нээрээ дулааны улирал ойртож нүүдлийн шувуудын түрүүч хаяанд ирлээ. Тун удахгүй анхны нүүдлийн шувууд үзэгдэж эхлэх тул дурангаа бэлдэж байгаарай гэж зөвлөе.

Монголчууд бидний хувьд өнгөрсөн хэдэн арван жил эдийн засагийн хувьд маш хүнд үе байлаа. Хэдийгээр одоо нийгмийн хөгжил, эдийн засгийн хувьд бүрэн сэхээгүй байгаа боловч хүмүүсийн амьдрал нэг үеээ бодвол харьцангуй дээрдэж байна. Өнгөрсөн хугацаанд бид хүрээлэн буй орчиндоо даанч дээ гэмээр их хэмжээний сүйтгэл учрууллаа. Гэхдээ хүмүүсийн сэтгэхүйд эх орныхоо байгаль орчноо хамгаалах гэсэн сэтгэл урьдын адил байсаар байгаа бөгөөд энэ нандин чанараа хараахан бүрэн алдчихаагүй байгаа нь сайн хэрэг боловч үлдсэн энэ сайхан чанараа хөгжүүлэхийн төлөө хийх зүйл их байна. Үүнтэй холбогдуулаад бид та бүхэнд суурийн газрын шувууддаа хиймэл үүр хийж өгөөч хэмээн уриалах гэсэн юм. Учир нь суурин газар амьдарч сурсан олон зүйл шувууд үүрлэх орчиноор хомс болж байгаа тул тэдэнд туслах хэрэгтэй байна.

Жил бүрийн хавар аймаг, сум, хот, дүүргийн захиргаа мод тарих компанит ажил өрнүүлж олон мянган мод тарьдаг боловч модны ургалт, бие гүйцэлт шаардлага огт хангахгүй байна. Мөн байшин барилга барих зорилгоор хуучин тарьсан мод бүхий талбайнуудыг ихээр сүйтгэдэг. Үүнээс болж хот суурин газрын ногоон цэцэрлэгийн эзлэх талбай жилээс жилд хэмжээ хумигдсаар байна. Ялангуяа шувуу үүрлэхэд шаардлагтай бие гүйцсэн эрүүл мод асар цөөн болж суурин газрын шувууд үүрлэх нь эрс багаслаа.

Шувуудад хиймэл үүр хийж өгөх ажил манайд нилээн дээр үеэс хийгдэж байсан. Жил бүрийн хавар улсын хэмжээнд арван жилийн сургуулиудын дунд шувууны үүр хийж хотын цэцэрлэг гудамж, уулын модонд аваачиж тавьдаг уламжлал саяханыг хүртэл байлаа. Энэ заншилийг сэргээх хэрэгтэй байна.


Хавар амьтдын үржил эхлэх үед өндөгөө гаргах тохиромжтой газрын эрэлд шувуу бүхэн гардаг. Энэ үед хиймэл үүр хийж өгөх нь зүйтэй. Та бүхний барьсан үүр шувуудад үр төлөө асрах, өвлийн хүйтэн шөнө, эсвэл зуны халуун нар, хүйтэн бороонд шувуудад орогнох байр болно. Хиймэл үүр хийх нь амархан бөгөөд зугаатай ажил. Та бүхнийг доор тавьсан Англи, Америкийн шувуу хамгаалах байгууллагуудын веб хуудсуудыг анхааралтай судлахыг уриалая. Эдгээр хуудсуудад шувууны үүр барих загвар, анхаарах чухал зүйлсийн талаар дэлгэрэнгүй мэдээлэл бий.

The Royal Society for the Protection of Birds
http://www.rspb.org.uk/advice/helpingbirds/nestboxes/smallbirds/index.asp

Hawk and Owl Trust
http://www.hawkandowl.org/SculthorpeHome/Nestboxes4Sale/

The Bat Conservation Trust
http://www.bats.org.uk/publications_detail.php/285/bat_box_design_the_kent_bat_box

The Audubon Society
http://audubonmagazine.org/backyard/backyard0201.html


Манайд шувуудад хиймэл үүр хэрхэн барьж өгөх талаар Монгол хэл дээр бичигдсэн гарын авлага хомс байна. Энэ тал дээр сайн дураар хамтран ажиллах хүмүүс байвал бидэнтэй санал солилцож холбоо барина уу.

Б.Нямбаяр
Зэрлэг амьтан судлах хамгаалах төв
nyambayar@wscc.org.mn

П.Ганхуяг
Монголын шувуу ажиглагчдын клуб
mongolbirdclub@yahoo.com